رفتن به بالا
  • جمعه - ۱۵ اسد ۱۳۹۵ - ۰۸:۱۲
  • کد خبر : ۱۸۳۴
  • چاپ خبر : دین و رسانه؛ تقابل یا تعامل؟

دین و رسانه؛ تقابل یا تعامل؟

چکیده رسانه‌ها به ویژه رسانه‌های مدرن به عنوان یک وسیلۀ تاثیر گذار در اجتماع توانسته است که در قسمت ترویج […]

چکیده
رسانه‌ها به ویژه رسانه‌های مدرن به عنوان یک وسیلۀ تاثیر گذار در اجتماع توانسته است که در قسمت ترویج آموزه‌های دینی نقش مهمی را ایفا نماید. رسانه‌ها یکی از نیازهای اساسی دین می‌باشد که توسط آن محتوای دینی به گوش مخاطبان می‌رسد و تمام ادیان از روزهای اول از رسانه به عنوان وسیلۀ انتشار پیام و محتوای دینی استفاده کرده اند تا اینکه اصطلاح جدیدی را به اسم «رسانه ی دینی» وارد ادبیات رسانه ی جهان نموده اند. در رسانه‌های دینی وظیفۀ رسانه ترویج فرهنگ دینی و تقویت پایگاه دینی از طریق تبلیغ دین توسط رسانه‌ها می‌باشد که در نتیجه باعث تقویت ایمان و عقیدۀ پیروان همان دین می‌شود.

واژگان کلیدی:

دین، رسانه، دین رسانه‌ای، رسانۀ دینی، مساجدی الکترونیک، تعامل، تقابل
مقدمه
«آیا دین می‌تواند با رسانه همکار باشد؟ دین با رسانه تعامل می‌کند یا تقابل؟ آیا تعامل رسانه با دین امکان پذیر است؟». این سوالاتی است که از دیر زمانی در ذهن نظریه پردازان دین و رسانه جا گرفته است و هر کدام به نوبۀ خود در این باره نظر داده اند.
تا بحال در این مورد مقاله های زیادی نوشته شده است و هر یک به نوبۀ خود در مورد تعامل و تقابل دین و رسانه اظهار نظر کرده اند و بیشتر این نظریه پردازان بر این عقیده اند که رسانه می‌تواند به عنوان یک همکار در کنار نهاد دین فعالیت کند و موضوع‌های دینی را می تواند از دریچه‌ی خود به نمایش بگذارد و از سوی دیگر شمارپی هم بر این عقیده اند که رسانه‌ها به دلیل اینکه محصول و دست آورد جهان غرب می‌باشد، بیشتر یک تهدید برای دین به حساب می‌آید تا همکار.
در این مقاله سعی شده است تا با استفاده از منابع مختلف اعم از کتاب‌ها، مقاله‌ها و نشریه‌ها رابطۀ دین و رسانه به صورت درست ارزیابی گردد و واژه های تعامل و تقابل، دین، رسانه و همچنان کارکردهای رسانه و دین در اجتماع به بحث گرفته شود. در این مقاله آسیب های رسانه به دین وهمچنان نحوه تعامل دین و رسانه که بحث اصلی در این مقاله است نیز به بررسی گرفته شده است.

چیستی تعامل و تقابل
تعامل: واژۀ «تعامل» به معنی «بایکدیگر داد و ستد کردن» می باشد. پس گفته می‌توانیم که هر گاه دو و یا چند پدیده با یکدیگر به هر دلیلی وجوه مشترک داشته باشند و یا هم داد و ستد کرده باشند، تعامل کرده اند. یا به لحاظ دیگر گفته می‌توانیم که یک گونه پیوند خویشاوندی بین این دو پدیده و جود دارد.
تقابل: فرهنگ معین واژه «تقابل» را «برابر شدن» و «روبروی هم واقع شدن» معنی کرده است. از این لحاظ گفته می‌توانیم که هرزمانی که دو پدیده در تضاد هم باشند و یا به هر دلیلی در مقابل هم واقع شوند، تقابل کرده اند.

چیستیِ‌ دین
«واژه دین در لغت به معنی گوناگونی از جمله: جزا، اطاعت، قهر و غلبه، عادت، انقیاد، خضوع، پیروی و مانند آنها آمده است. در قرآن کریم نیز آیاتی وجود دارد که از آنها معنی جزا، شریعت و قانون، طاعت و بندگی برای دین استنباط می شود. استفاده از واژه دین در قرآن می تواند به عنوان راهی برای شناسایی و به دست آوردن تعریف دین از دیدگاه اسلام و دانشمندان اسلامی شمرده شود. با این دقت درخواهیم یافت که “دین عبارت است از اطاعت، گرایش، فرمان برداری و تسلیم در برابر حقیقت” که در این صورت با معنی لغوی نیز سازگاری دارد». (حسینی مدنی، ۱۳۸۹: ۱۳۲)
فرهنگ لغات معیین واژه دین را آیین، کیش، راه و روش معنا کرده است.
انسان ها به صورت طبیعی در صدد خوشبخت شدن و آرام و مرفه بودن است به همین لحاظ برای دست یابی به این خوشبختی به یک راه و روش ضرورت دارند و راه رسیدن به خوشبختی دنیوی و اخروی را در دین جستجو می‌نمایند.
علامه طباطبایی دین را چنین تعریف کرده است: « دین مجموعه از معارف مربوط به مبدا و معاد و قوانین اجتماعی، از عبادات و معاملات که از طریق وحی و نبوت به بشر رسیده، نبوتی که صدقش با برهان ثابت شده و نیز مجموعه از اخبار که مخبر صادق از آن خبر داده، مخبری که باز صادق بودنش به برهان ثابت شده است.» ( حسینی مدنی، ۱۳۸۹: ۱۳۲)
اگر تعریف دیگری از دین داشته باشیم، پس گفته می‌توانیم که دین مجموعه قوانین الهی است که از طرف خداوند برای بشر وضع شده است تا با اجرای این قوانین به سعادت و خوشبختی دنیوی و اخروی برسند. دین بر تمام زندگی بشر سایه انداخته است و سیاست، فرهنگ، اجتماع، اقتصاد و… را در سیطرۀ خویش نگهداشته است و بر آن کنترل دارد.
رسانه
رسانه از مصدر “رسانیدن” گرفته شده و به هر وسیلۀ که پیام را از منبع پیام به پیام گیرنده انتقال می دهد، گفته می شود.
فرهنگ معیین واژه رسانه را به دو بخش معنی کرده است؛ یکی به معنی حسرت و اندوه و دیگری به معنی هر وسیلۀ انتقال دهنده.
رسانه یا وسایل ارتباطات جمعی وسایلی هستند که مانند یک رابط بین فرستندۀ پیام و گیرندۀ پیام عمل می نمایند. این وسایل از اولین روزهای زندگی بشر با انسان‌ها همراه بوده که در آغازین روزهای زندگی در کره زمین حرکات دست و صورت و اشارات به حیث یک رسانه عمل کرده؛ تا اینکه ماشین چاپ و بعدن روزنامه ها و شبکه های تلویزیونی و رادیویی به میان آمد.

کارکردهای رسانه
در گذشته ها فرایند جامعه پذیری بیشتر توسط خانواده، جامعه و گروه هم سن و سالان عملی می شد ولی حالا رسانه ها به یکی از وسایل مهم و اساسی جامعه پذیری مبدل گشته و در این راستا نقش اساسی را دارا می‌باشد. به دلیل اینکه رسانه ها از مخاطبان بی‌شماری برخوردار می‌باشد، می‌تواند فرهنگ و هنجارهای جامعه را به مخاطبان ترویج کند.
کارکرد دیگری را که رسانه در جامعه دارد، سرگرمی و تفریح می‌باشد. امروزه زمانیکه مردم از کار خسته شدند، اولین جای که در آن سرگرم می‌شوند و خستگی های شان را فراموش می‌کنند، رسانه است؛ که امروز رسانه های اجتماعی بیش از همه این نقش را بازی می‌نمایند.
رسانه ها قادر به پیوند و اتصال افرادی هستند که در فاصله های دور از هم زندگی می‌نمایند و دیدار آنها در فضای حقیقی تا جای ناممکن است ولی این رسانه ها است که فرهنگ‌ها و مردمان مختلف را باهم پیوند داده و آنها را با یکدیگر آشنا می‌سازد.
کارکرد اساسی و مهم رسانه ها پخش اطلاعات می‌باشد که رسانه های امروزی در کنار نقش سرگرمی و جامعه پذیری، نقش پخش اطلاعات را نیز بازی می‌نمایند.
کارکرد دیگر رسانه‌ها مخصوصاً رسانه‌های مدرن این است؛ که «رسانه های مذکور فرجه معینی برای باز ساخت قایل می‌شوند.» ( تامپسون، ۲۸) منظور از باز ساخت این است که در کنار پخش یک نشریه می توانیم از آن کپی برداری کرده و تیراژ آنرا را بلند ببریم؛ که در سابق مجبور بودیم آن را توسط دست بروی پوست حیوانات و یا سنگ نوشته کرده و زحمات زیادی را متحمل شویم.

کارکردهای دین
دین در عرصه های مختلف زندگی بشر کارکرد و تاثیر داشته است که این کارکردها را می‌توانیم در حوزه های فردی و اجتماعی نام ببریم. مقصود از کارکرد تمامی خدمات، آثارو نقش دین می‌‍باشد. به اصطلاح هر نوع اثر، فایده و خصوصیتی که از دین و پیامبران بر فرد انسان یا اجتماع مرتبط میشود. (قراملکی، ۱۳۸۸: ۲) که در ذیل چند کارکرد مهم دین را به گونۀ مختصر ذکر می‌نماییم.

معرفت بخشی
یکی از موضوعات اساسی فلسفه، شناخت و معرفت می‌باشد و فلاسفه ها از دیر زمانی روی شناخت انسان بحث و تبادل نظر داشته اند. دین در این قسمت توانسته موفقانه عمل نماید و در قسمت شناخت انسان نظریه های مفید و قابل قبول ارائه دهد و «معرفت بخشی دین برای انسان در حوزه های مختلف صورت می گیرد که مهمترین آن را می توان «مبداشناسی»، «جهان شناسی»، «انسان شناسی» و «فرجام شناسی» نام برد». ( همان، ۳)

معنی بخشی به زندگی
کارکرد دیگر و اساسی دین معنی بخشی به زندگی می‌باشد و ادیان مختلف خصوصن ادیان الهی با باورهای زندگی بعد از مرگ، مایۀ امید انسان به زندگی شده و انسان را از اندوه و غم نجات می‌دهد در حالیکه بدون باور داشتن به زندگی بعد از مرگ و پایان زندگی انسان پس از مرگ، زندگی انسان دچار یک نوع بی معنایی می‌شود.
همبستگی و رفع اختلافات قومی و نژادی
دین به عنوان یک عامل همبستگی اجتماعی توانسته است از اختلافات قومی و نژادی تا جای بکاهد و اقوام، نژادها و ملت‌های گوناگون را زیر یک پرچم و یک عقیده نگهداشته و از متفرق شدن شان جلوگیری نماید و « پیامبران و ادیان آسمانی برای همبستگی جوامع مختلف از عوامل فرامادی یعنی معنویت و دیانت استفاده کرده اند» (همان:۱۲) که نمونه آن را می توانیم در این آیت قرآن « انما المومنون اخوه» (حجرات: ۱۰) بیبینیم.

دین رسانه‌ای
طبق نظریه هایدگر فن آوری نخستین هدیه‌ی فرهنگ معاصر می‌باشد و رابطۀ فن آوری عجین شده با ساختار وجودی انسان می‌باشد، نه رابطه‌ی بیرونی. بر اساس نظریۀ هایدگر از آنجا که ماهیت رسانه‌ها مستقل بوده و با هیچ واقیعت دیگری قابل جهت دهی یا جهت یابی نیست، تلاش برای دینی ساختن رسانه‌ها کار بی فایده است. به این لحاظ طبق گفتۀ هایدگر ما رسانه ی دینی نداریم؛ بلکه دین رسانه‌ی داریم (باهنر، ۱۳۹۰: ۲).

رسانۀ دینی
رسانه‌ی دینی به رسانه ای گفته می‌شود که در کنار رعایت و احترام گذاشتن به فرهنگ و هنجارهای حاکم بر جامعه و همچنان رعایت اصول رسانه‌ی، خود را در مقابل پیروان دین و خداوند مسئول دانسته و رساندن پیام مخصوصی همان دین را رسالت خود دانسته و مطابق به همان ایدولوژی فعالیت می‌نماید.
در جوامع اسلامی رسانه‌های دینی امر به معروف و نهی از منکر را رسالت اصلی خود دانسته و بر همین مبنا به ترویج و تبلیغ دین اسلام در بین پیروان شان می پردازد. همچنان از رسانه به عنوان وسیلۀ برای آموزش آموزه‌های دین اسلام استفاده می‌شود.
«تفاوت عمدۀ رسانۀ دینی با سایر رسانه‌ها در این است که رسانۀ دینی، در اساس، با هدف گذاری و هنجارهای حاکم بر رسانه تعریف می شود. رسانۀ دینی رسانه‌ی که به طور مشخص و تخصصی به مسایل دینی می‌پردازد- خود را در مقابل خداوند مسئول می‌داند، نه در مقابل آگهی دهندگان، مشتریان یا دولت. چنین رسانه‌ی حتی برای جذب مخاطب هم در جهت رضایت خداوند عمل می‌کند؛ بنابر این مهمترین ویژگی یک رسانه‌ی دینی این است که گردانندگان این رسانه بالذات خود شان را در مقابل خداوند مسئول می‌بینند و رساندن پیام های او را به عنوان یک پیامبر و پیام آور، وظیفۀ خود می‌دانند.» (حسینی مدنی، ۱۳۸۹: ۱۴۶)
وظیفه اصلی یک رسانۀ دینی ترویج فرهنگ دینی، آموزه های دینی، تقویت پایگاه دین از طریق تبلیغ رسانه‌ی و تقویت ایمان و عقیده پیروان دین می‌باشد.

نگاه تاریخی رابطۀ دین و رسانه
بین دین ورسانه رابطۀ تنگاتنگی وجود دارد و دین نمی‌تواند بدون رسانه به تبلیغ و گسترش حوزۀ نفوذش بپردازد. از همان روزهای اول که دین اسلام ظهور کرد، مسلمانان مجبور بودند که آیات قرآن کریم را حفظ نمایند و تنها حفظ برای نگهداری کلام خداوند کافی نبود. به همین دلیل مسلمانان در آن زمان مجبور بودند که آیات قرآن کریم را روی پوست حیوانات نوشته کرده و برای پیروان دین توضیع نمایند تا از محتوای این دین جدید بهرمند شوند.
غیر از دین اسلام تمام ادیان قبل از اسلام نیز، از رسانه های ابتدایی آن زمان به حیث وسیله‌ی انتقال پیام الهی استفاده کرده اند که ساده ترین نوع این رسانه ها همان منبر یا مکانی که پیامبران الهی از آنجا پیام خدا را برای مومنان می‌رساندند، می باشد. و یا برای نوشتن فرامین الهی از کاغذ استفاده می‌کردند و پیام الهی را روی ورق های کتاب ذخیره کرده و انتشار می‌کردند.
پس از اختراع ماشین چاپ در صدۀ ۱۴۰۰ میلادی توسط کوتنبرگ، اولین نهادی که از این وسیلۀ برای ترویج فرمان ها و محتویات دینی استفاده کرد، نهاد دین بود. کشیشان کلیسا اولین کسانی بودند که از ماشین چاپ برای چاپ کتاب مقدس شان استفاده کردند و به این صورت از این وسیله که خود یک نوع رسانه به حساب می‌رود برای ترویج افکار و عقاید شان استفاده کردند؛ که همه این ها نشانگر رابطۀ دین و رسانه در اولین روزهای پیدایش دین ورسانه می باشد.
تلویزیون نیز به عنوان یک رسانۀ مدرن و اثر گذار توانسته است به عنوان همکار دین عمل نماید. « در سال های نخستین ظهور تلویزیون سه گروه مذهبی عمده بر این رسانه تسلط داشتند؛ کلیسای کاتولیک رومی، پروتستان و یهودیان، گروه های مذهبی دیگر از جمله مسلمانان به دلایل اعتقادی، ضعف های فنی و تکنولوژیک و کمبود اقتصاد توجه کمتری به این رسانه نشان دادند. ( دین و رسانه، ۰۰۰۰: ۵۶۲)
«نخستین برنامه رادیویی مذهبی، بلافاصله پس از پخش نخستین برنامـه هـا از رادیـو تجاری KDKAدر دوم نوامبر ، ۱۹۲۰توسط کلیسای Calvary Episcop از پیتزبـورگ Pittsburgh پخـش شـد کـه توسـط ادویـن وان اتـن ((Edwin Van Etten اجـرا و از KDKA به گوش شنوندگان رسید». ( باهنر، ۱۳۸۶: ۱۶۷).
در افغانستان نیز حکومت‌ها در زمان های مختلف از رسانه به عنوان وسیلۀ برای ترویج آموزه های دینی استفاده کرده اند که نمونه آن را می توانیم حکومت های مجاهدین و حکومت طالبان را نام ببریم که طالبان در واقع با ایجاد رسانۀ صوتی به اسم رادیو صدای شریعت یک منبر الکترونیکی ایجاد کرده بودند و از آن طریق به ادعای شان شریعت اسلامی را در میان مردم تبلیغ و ترویج می‌کردند.

تهدیدهای رسانه به دین
«در جامعه دینی که هدف در آن توسعه و نهادینه شدن معیارها و ارزش‌های دینی می‌باشد و اصول و قواعد دینی باید در رفتار ها و اعمال افراد جامعه انعکاس یابد، عبور از این موازین و اصول می‌تواند آسیب و آفت تلقی گردد. در این میان رسانه‌ها که گفته شد محصول و دستاوردهای غرب است و بر اساس رویکرد ذات گرایانه، نهادی در تقابل دین تلقی می‌گردد، می تواند آسیب‌ها و آفت‌های را به همراه داشته باشد؛ آنچنان که می توانند یک وسیله و ابزار در اختیار دین و آموزه های دین نیز باشد.» ( حسینی مدنی، ۱۳۸۹: ۸۲)
همانطوریکه دین از رسانه به عنوان وسیله ی برای انتشار پیام دینی استفاده می نماید و توسط آن حوزه نفوذش را گسترش داده و برای جذب مخاطبان جد و جهد می نمایند؛ نهاد های سیکولار و مخالف دین نیز از رسانه به حیث وسیله ی تضعیف کنندۀ پایگاه دین استفاده می نمایند و از این طریق به منافع دین آسیب وارد می کنند؛ ولی در کل تعامل رسانه با دین بیشتر از تقابل و رویارویی رسانه در مقابل دین می‌باشد.

مساجد و کلیساهای الکترونیک
پس از به میان آمدن رسانه‌های الکترونیک در غرب، کلیسا از رسانه‌های جدید به حیث وسیلۀ برای ترویج و تبلیغ آموزه‌های شان استفاده کردند که نمونه آن استفاده از رادیو برای اولین بار توسط کلیسا بود. استفاده از رسانه‌های الکترونیک به حیث وسیلۀ تبلیغ و انعکاس دهنده مراسم دینی و مذهبی واژۀ جدید را وارد ادبیات رسانه‌ی و دینی کرد که آنرا مساجد الکترونیک و یا هم کلیسای الکترونیک نامیدند. واد کلارک روف جامعه شناس، معتقد است که رسـانه‌ها در تجدید حیات دینی نقش مهمی داشته انـد و شـکل گیـری کلیسـای الکترونیـک یکـی از عوامل چنین حرکتهایی در جهان معاصر است. ( باهنر، ۱۳۸۶: ۱۷۱). در جوامع اسلامی به دلیل موجودیت مساجد به عوض کلیسا، این اصطلاح را بنام مساجد و یا هم منابر الکترونیک یاد می نمایند.

چگونگی تعامل دین و رسانه
از زمانه های دور انسان با رسانه و دین سر و کار داشته است و این دو پدیده از اغاز خلقت در کنار و به کمک هم فعالیت کرده اند. در زمان‌های اولیه رسانه ها به این شکل مدرن نبود و به عوض آن رسانه های سنتی وجود داشت که ابتدایی ترین شکل رسانه‌ها همان اشارات سر، صورت و دست انسان بوده و بعدن رسانه‌ها در مدت زمان پیشرفت داشته است.
پیامبران الهی در زمان پیامبری شان با ایجاد یک جمع در یک مکان در حقیقت یک رسانه شکل می‌دادند و توسط آن پیام الهی را برای پیروان شان می‌رساندند که بعدن در زمان پیامبر اسلام برای اینکه پیامبر در بین مسجد و در میان آن همه مخاطبان زیاد به گونه درست ظاهر شود، یک منبر چوپی ساخته شد و پیامبر بالای آن می‌نشست و صحبت می‌کرد که این از نمونه های تعامل دین و رسانه در زمان رسانه های سنتی می‌باشد.
حالا که عصر رسانه‌های الکترونیک و مدرن جای رسانه‌های سنتی را گرفته است، رسانه‌ها می‌توانند به عنوان یک وسیله‌ی موثر برای انتقال پیام دین حساب شود. علمای دینی می‌توانند با ایجاد یک منبر الکترونیکی در کنار تبلیغ به شیوه‌ی سنتی به شیوه‌ی مدرن نیز تبلیغ کرده و در گسترش حوزه دین و افزایش مخاطبان شان تلاش نمایند که این شیوه نسبت به شیوه ی سنتی می تواند موثر واقع شود.
امروزه ما می بینیم که یک رسانه به صورت ویژه با هدف دینی در جامعه تاسیس می‌شود و به ترویج و تبلیغ فرهنگ دینی می‌پردازد.
رسانه‌ها همچنان توانایی برخورداری از آموزه‌های متنوع دینی را دارند و برای به دست آوردن محتوا برای نشرات رسانه‌ی می‌توانند از محتوای دینی استفاده نمایند و از مخاطبان بیشتر مستفید شوند.
با این حال گفته می‌توانیم که دین و رسانه به عنوان بازوی کمک کننده‌ی یک دیگر عمل می‌نمایند و یکی مکمل کننده‌ی دیگر آن می‌باشد و بدون همکاری با همدیگر نمی‌توانند به مخاطبان بی شماری دست یابند.

نتیجه‌گیری
از مباحث که در مقاله ذکر شد نتیجه می‌گیریم که رسانه به عنوان بازوی یاری کننده دین عمل می‌کند و بدون رسانه دین نمی تواند آموزه‌هایش را به گوش پیروانش برساند. تمام ادیان در طول تاریخ آموزه‌های خود را توسط رسانه‌ها به پیروانش رسانده است تا جایکه امروز رسانه‌های مدرن به وجود آمده و رسانه‌ها به یکی از نیازهای اساسی دین مبدل گشته اند و آنطوری که پیروان ادیان با رسانه پیام دین را دریافت می تواند، بدون رسانه نخواهد توانست. از سوی دیگر رسانه نیز برای برخورداری از برنامه های متنوع از محتویات دینی استفاده کرده می‌تواند. لذا گفته می‌توانیم که دین و رسانه رابطۀ تنگاتنگی دارند و دین بدون رسانه نمی‌تواند پیامش را به مخاطبان برساند.

پایان

منابع:

قرآن کریم
حسینی مدنی (۱۳۸۹). رسانه‌ها و مسوولیت‌های دینی (مجموعه مقالات) کابل: مرکز همبستگی رسانه‌ها (مهر)
با هنر، دکتر ناصر (۱۳۸۶)، رسانه‌ها و دین (چاپ دوم): تهران، مرکز تحقیقاتی صدا و سیما
تامپسون، جان ب (؟)، مسعود اوحدی. رسانه‌ها و مدرنیته (؟)
دین و رسانه ( مجموعه مقالات دومین همایش دین رسانه‌ی و رسانۀ دینی)
معین، محمد، فرهنگ لغات معین، واژه های تقابل و رسانه (نرم‌افزار)
قدر دان قراملکی، محمد حسن (۱۳۸۹). تاملی در کارکرد دین، فصل نامه حکمت و فلسفه، شماره اول، زمستان ۱۳۸۹
باهنر، دکتر ناصر (۱۳۹۰)، دین، رسانه و کودک (خلاصه راهبردی کتاب)، پایگاه پژوهشی و راهبردی (www.Rahbordi.ir)

محمد حنیف حیدری

اخبار مرتبط


ارسال دیدگاه