رفتن به بالا
  • دوشنبه - ۸ قوس ۱۳۹۵ - ۱۰:۳۶
  • کد خبر : ۲۴۹۸
  • چاپ خبر : طرح‌واره‌ای برای آسیب‌شناسی و بازنویسی مضمون ثقافت اسلامی
عبدالکبیر صالحی:

طرح‌واره‌ای برای آسیب‌شناسی و بازنویسی مضمون ثقافت اسلامی

) مقدمه ثقافت اسلامی، یکی از مضامین ثابت و دانشگاه‌شمول نظام آموزش عالی افغانستان است که طبق لوایح و مقررات […]

) مقدمه

ثقافت اسلامی، یکی از مضامین ثابت و دانشگاه‌شمول نظام آموزش عالی افغانستان است که طبق لوایح و مقررات مرتبط، بایستی در تمام دانشکده‌ها تدریس شود.‌صاحب‌نظران و دین‌شناسان هرازچندگاهی درباره کاستی‌های ساختاری و ناراستی‌های محتوایی این مضمون، زمزمه‌هایی سر می‌دهند و آن را مضمونی به‌شدت ‌آسیب‌زده و آسیب‌زا توصیف می‌کنند.
از آن‌جایی‌که وزارت تحصیلات عالی، درس‌نامه‌ای واحد و یک‌سان برای این مضمون تعیین و تدوین نکرده است، استادان ثقافت، عمدتا در گزینش، آرایش و چینش مطالب آن دست باز دارند و هرکدام طبق علایق، سلایق و پیش‌انگاره‌های مذهبی، کلامی و ایدیولوژیکی خود، درس‌نامه‌ای تهیه و تدارک می‌بینند و قرائت مطلوب خود از دین را به عنوان آیینه‌ی تمام‌نمای حقایق وحیانی و معارف قرآنی، به خورد دانشجویان می‌دهند.
با توجه به نکته پیش‌گفته، درس‌نامه و محتوای مضمون ثقافت از یک دانشگاه تا دانشگاهی دیگر، و از یک ولایت تا ولایتی دیگر، بسی تفاوت دارد. اما به باور منتقدان، نقطه مشترک تمام درس‌نامه‌های این مضمون، این است که همه از آفات و آسیب‌های هم‌سان، همگون و مشابه رنج می‌برند.
آسیب‌هایی که از منظر منتقدان دامن‌گیر مضمون ثقافت است، در چند محور زیر دسته‌بندی می‌شود و عبارت‌اند از:
۱) عدم انطباق با سپهر معرفتی جهان مدرن
۲) تقویت جزم‌باوری، نارواداری و افراطی‌گری
۳) تحکیم نقل‌گرایی و خردگریزی
۴) نوگریزی و اهتمام به مسایل تکراری
۵) بی‌توجهی به مسایل کاربردی
۶) ناروش‌مندی و ضعف ساختاری
نکته درخور توجه این است که هیچ‌یک از آسیب‌های پیش‌گفته از رهگذر پژوهش‌های روش‌مند و میتودیک و ارزش‌یابی‌های موثق و علمی، شناسایی نشده‌اند و عمدتا بر گمانه‌زنی‌ها و پیش‌داوری‌های منتقدان مبتنی می‌باشند. نگارنده، در باب این‌که «ثقافت اسلامی مضمونی است آسیب‌زده و آسیب‌زا»، با منتقدان هم‌نظر و هم‌باور است، اما در باره حوزه‌ها، گستره‌ها و میزان آسیب‌زدگی و آسیب‌زایی آن متیقن نیست، و باور دارد که هرگونه ادعا مبنی بر نفی و اثبات این موضوع، باید متکی به پژوهش علمی و میدانی باشد. اگر به زبان تمثیل سخن بگوییم، نگارنده به بیماربودن مضمون ثقافت اذعان دارد، اما معتقد است که شناخت ماهیت، دامنه و گستره این بیماری نیازمند بررسی، بازشناسی و تشخیص روش‌مند کارشناسان و متخصصان فن است.
واقعیت این است که تا کنون کسی زحمت بررسی و ارزش‌یابی کارنامه مضمون ثقافت را بر خود هموار نکرده و کاستی‌ها و آفات آن را بر آفتاب نیفکنده است. به‌همین دلیل است که ما درباره نقاط ضعف و قوت این مضمون، کمتر می‌دانیم و موضع‌گیری‌های موافقانه یا مخالفانه ما نسبت به آن‌، بیش از آن‌که مستند و مبتنی بر منابع پژوهشی مستقل باشد، از بستر احساسات و عواطف‌مان سر بر می‌آورد.

۲) آسیب‌شناسی مضمون ثقافت اسلامی

فقدان پژوهش‌های علمی و روش‌مند در باره‌ی تاثیرات و تبعات منفی مضمون ثقافت اسلامی، ضرورت و اهمیت بررسی و آسیب‌شناسی این مضمون را دوچندان می‌کند. اگر سخن برخی از منتقدان، بهره‌ای از حقیقت داشته باشد و این مضمون واقعا زمینه رشد افراط‌گرایی در مجامع دانشگاهی کشور را فراهم کند، باید نهاد ریاست‌جمهوری، به عنوان عالی‌ترین مرجع مسوول در کشور، موضوع را جدی بگیرد و از طریق نهادهای ذی‌صلاح، تدابیری پیش‌گیرانه اتخاذ کند؛ در غیر آن، امنیت ملی‌مان بیش از پیش به مخاطره می‌افتد.
البته نیاز به‌گفتن ندارد که قبل از اتخاذ هر تدبیری در این زمینه، باید پژوهش‌های علمی و میدانی در باب اثربخشی مضمون ثقافت اسلامی انجام شود تا فارغ از ارزش‌داوری‌های احساساتی، نقاط قوت و ضعف آن برای متولیان امور عیان و نمایان شود.
انجام این پژوهش‌ها، مستلزم اقدامات و فعالیت‌های مختلفی است. بنا به منظور تسهیل و مدیریت بهینه این فرایند، پیشنهاد می‌شود که در گام نخست شورای عالی سیاست‌گذاری ثقافت اسلامی بر بنیاد فرمان رییس‌جمهور و با عضویت دایمی اشخاص ذیل ایجاد شود:
شورای مذکور باید بعد از بررسی و بازنگری ماموریت و وظایف وزارت تحصیلات عالی در زمینه ثقافت اسلامی، کمیسیونی تخصصی را برای تحلیل استراتژیک وضعیت فعلی این مضمون تشکیل دهد. تحلیل وضعیت موجود مضمون ثقافت اسلامی مستلزم سروی‌ها، بررسی‌ها و ارزیابی‌های گسترده و عمیقی است. کمیسیون‌ مذکور باید از روش‌های مختلفی هم‌چون تهیه و توزیع پرسش‌نامه در میان محصلان و استادان، انجام مصاحبه با کارشناسان، برگزاری مباحثه‌های گروهی، خوانش گزارش‌های قبلی، انجام مطالعات تطبیقی و . . . استفاده کند تا بتواند تبیین بهتری از وضعیت فعلی به دست دهد و فهرستی مُتقَن و مُبَرهن از آسیب‌های عینی و واقعیِ این مضمون فراهم کند.

۳) بازنویسی مضمون ثقافت اسلامی

پس از آن‌که آسیب‌های مضمون ثقافت اسلامی، مشخص شد و به سمع و نظر شورای سیاست‌گذاری رسید، نوبت به آسیب‌زدایی و بازنویسی آن می‌رسد. شورا، بعد از بررسی و سنجش آسیب‌های شناسایی‌شده، کمیسیون را به بازنگری و بازنگاری مضمون ثقافت اسلامی مامور می‌کند. نگارنده برای تسهیل بهینه فرایند بازنگری و بازنگاری، انجام اقدامات و اتخاذ تدابیر ذیل را توصیه و سفارش می‌کند:
الف) هدف‌مندسازی مضمون ثقافت اسلامی:
بازنگری و اصلاح ساختار دروس ثقافت بدون هدف‌مندسازی این درس‌ها امکان‌پذیر نیست. در واقع، مهم‌ترین گامی که باید در فرایند بازنگری و بازنگاری درس‌های ثقافت برداشته شود، شناسایی و تدوین اهدافی است که این دروس در پی تحقق آن است. تعیین اهداف به متولیان و برنامه‌ریزان دانشگاه‌های کشور کمک می‌کند تا ساختار و محتوای مضمون ثقافت را واقع‌بینانه طراحی کنند.
جامعه ما در حال حاضر از نابه‌سامانی‌های مختلفی چون حملات انتحاری، عملیات انفجاری، تندروی و افراطی‌گری، فساد اداری، غصب ثروت عمومی و مافیاگری، کشت و تولید مواد مخدر، قانون‌گریزی، تبعیض نژادی، قوم‌محوری، نارواداری، فرقه‌گرایی، کودک‌آزاری، خشونت بر زنان، و . . . رنج می‌برد.
وجود این آشفتگی‌ها و نابه‌سامانی‌ها در کشور اقتضا می‌کند که برنامه‌ریزان و تدوین‌کنندگان مضمون ثقافت، رسالت و اهداف این مضمون را به گونه‌ای تعریف کنند که تحکیم عدالت، تعمیم عافیت و تقلیل مرارت، در کانون توجه ثقافت‌آموزان قرار گیرد و رهانیدن جامعه از چنگال هیولای بی‌عدالتی و افراطی‌گری و خشونت‌ورزی و فسادانگیزی به‌هم‌و‌غم اصلی دین‌داران بدل شود.
امروزه دین به‌شدت مورد کژخوانی قرار می‌گیرد و با استناد و تمسک به آموزه‌های آن، مجوز خون‌ریزی و خشونت‌ورزی و زن‌ستیزی و بی‌عدالتی و تبعیض صادر می‌شود. انتظار می‌رود که متولیان امر از رهگذر بازنگاری مضمون ثقافت اسلامی، مبانی تیوریک اخلاق‌مداری، انسان‌باوری، عدالت‌جویی، معنویت‌پویی، مهرورزی، خشونت‌پرهیزی، هم‌زیستی‌ مسالمت‌آمیز و پیشرفت‌گرایی را در پرتو قرائتی انسانی از دین نهادینه سازند و بدین‌گونه، روح آزرده و تلخی‌چشیده‌ی انسانیت را با چهره متبسم اسلامیت بنوازند.
ب) طراحی متون درسیِ روشمند و کارآمد: درس‌نامه‌ها یا متون درسی در فرایند یاددهی-یادگیری، از اهمیت والایی برخوردار اند. موفقیت فرایند آموزش به پیمانه فراوانی بر کیفیت متون درسی استوار است. برای اینکه متون درسی بتوانند در این فرایند، نقشی مفید و موثر ایفا کنند، بایستی از دو مولفه، روشمندی و کارآمدی برخوردار باشند. منظور از روشمندی، کیفیت ظاهری و ساختاری درس‌نامه‌ها و متون درسی است. یک متن درسی وقتی روشمند قلمداد می‌شود، که بر اساس معیارها و شاخصه‌های زیر طراحی و تدوین شود:
• ساده‌نگاری و عاری‌بودن از ابهام، ایهام و پیچیدگی؛
• عدم استفاده از واژه‌های غریب، نامانوس، مغلق، کهن و ترکیبات ناموزون؛
• ‌نثر روان و جذاب، به دور از تصنع و تکلف، عباراتِ مختصر، خوش‌ترکیب و خوش‌آهنگ؛
• توضیح فنی و علمیِ اصطلاحات کلیدی به زبان ساده و گویا؛
• جذابیت و چشم‌نوازی گرافیک؛
• رعایت نِکات دستوری و علایم نگارشی، و ویراستاری فنی و ادبی؛
اما منظور از کارآمدی متون درسی، کیفیت محتوایی آن‌هاست. برای این‌که درس‌نامه‌های ثقافت اسلامی کارآمد و اثربخش قلمداد شود، بایستی بر بنیاد معیارها و شاخصه‌های زیر طراحی و تدوین شود:
•‌بازتاب‌دهنده تازه‌ترین و آخرین یافته‌های علمیِ موضوع خود باشد.
• با متون درسیِ مرتبط در صنوف بالاتر، پیوندی عمودی داشته باشد؛ یعنی در طرح مباحث و مطالب، انسجام طولی و روند منطقی و تدریجی «گذار از آسان به سخت» و «حرکت از ساده به مشکل» را رعایت کند.
• معطوف به مساله باشد و مسایل و مشاکل عینی و واقعی جامعه و آموزش‌گیرندگان را در کانون اهتمام خویش قرار دهد.
•‌قواعد صحت و وثاقت علمی مطالب در آن رعایت شده باشد.
• آدرس آیات، روایات و سایر شواهد علمی-دینی در آن ذکر شده باشد.
افزون بر رعایت نکات فوق، درس‌نامه‌های مضمون ثقافت اسلامی باید متناسب به ساعات درسی، بخش‌بندی موضوعی و کمی شوند و هر درس از بخش‌های ذیل تشکیل شود:
• مدت‌زمانِ درس: در این بخش باید مشخص شود که زمان ارایه درس چند دقیقه را دربر می‌گیرد. حجم مطالب باید متناسب به زمانی باشد که برای هر درس اختصاص داده می‌شود.
• اهداف آموزشی: در این بخش باید مقاصد عینی درس که انتظار می‌رود در پایان دوره آموزشی تحقق یابند، بیان شوند.
• واژگان و اصطلاحات: در این بخش اصطلاحات و مفاهیم کلیدی هر درس به صورت جامع و مانع تعریف می‌شود.
• موضوع اصلی درس: بعد از بیان مقدمات فوق، موضوع و محتوای اصلی درس ارایه می‌شود و همه ابعاد آن مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد
• جمع‌بندی و نتیجه‌گیری: در این بخش ضمن بیان چکیده و گزیده مطالب درس، به نتیجه‌گیری آن اقدام می‌شود.
• منابع و مراجع: در این بخش منابعی جهت مطالعه و پژوهش بیشتر در پیوند به موضوع درس معرفی می‌شود.
• تامل و پژوهش: در این بخش عناوین و پرسش‌هایی در پیوند به موضوع درس مطرح می‌شود تا دانشجویان بر حسب علاقه و توانایی خود پیرامون آن به تامل و پژوهش بپردازند.
• آزمون و پرسش: در آخر، پرسش‌هایی درباره مطالب درس ارایه می‌شود تا دانشجویان با استفاده از آن به خودارزیابی بپردازند و میزان یادگیریِ خود را سنجش کنند.

۴) خاتمه

در مرحله بعدی، درس‌نامه‌های بازنویسی‌شده مضمون ثقافت در اختیار شورای سیاست‌گذاری قرار می‌گیرد تا آن‌ها را مورد بررسی و مطالعه قرار دهد و بعد از حصول اطمینان از کیفیت، جامعیت، صحت و موثریت آن‌ها، به تصویب شان اقدام ورزد. در ادامه پیشنهاد می‌شود که درس‌نامه‌های مصوب، با صدور یک مقرره الزامی از سوی وزارت تحصیلات عالی به دانشگاه‌های مختلف دولتی و غیردولتی کشور ارسال شود تا همه به صورت هماهنگ، منابع و متونی یک‌سان را مبنای فعالیت‌های ثقافت‌آموزی خود قرار دهند و از استفاده درس‌نامه‌های غیرمصوب بپرهیزند و بدین‌گونه، زمینه ترویج و گسترش افراط‌گرایی را فراهم نسازند.

منبع: ۸صبح

مرتبط:

ثقـافـت اسـلامی در حسرت مضمـون و محتـوا

اخبار مرتبط


ارسال دیدگاه